Skończyło się lato, a zaczął się jesienny "szał niebieskich ciał"! Zaczynamy od Saturna, którego opozycja wypada na początku października. Jest on zarazem świetną wskazówką dla odnalezienia Neptuna - najdalszej planety Układu Słonecznego. By ją zobaczyć, potrzebna jest lornetka lub teleskop. Sprzęt optyczny przyda się też do ujrzenia najjaśniejszej planetoidy na ziemskim niebie - Westy. Za to gołym okiem zobaczymy prawdziwy hit: wędrówkę Marsa na tle gwiezdnego Żłóbka - tego nie wolno przegapić! Z pomocą śpieszy nasz filmowy kalendarz astronomiczny - polecamy.
Opozycja Saturna wypada 04 października. Planeta wschodzi wieczorem, a z zapadaniem ciemności nabiera wysokości świecąc blaskiem najjaśniejszych gwiazd (0.3ᵐ). Około 21:00 Saturn jest już na tyle wysoko, że komfortowo można podziwiać go przez teleskop. Po ubiegłorocznym pozornym "zniknięciu", pierścienie planety stają się coraz lepiej widoczne. Nieopodal saturnowej tarczy powinniśmy dojrzeć też Tytana - jedyny księżyc w Układzie Słonecznym posiadający regularną i gęstą atmosferę. Jest to fascynujący świat, pokryty jeziorami płynnego metanu, a zarazem kosmiczne laboratorium, w którym być może rodzą się cegiełki życia organicznego. W lipcu 2028 roku NASA planuje wystrzelić na Tytana kosmicznego drona Dragonfly, który zbada miejsca potencjalnie sprzyjające życiu na powierzchni tego niezwykłego księżyca.
Spójrzmy ponownie gołym okiem na Saturna. W domyśle planeta powinna świecić na tle gwiazdozbioru Ryb, lecz w rzeczywistości zawędrowała do... Wieloryba! Mało tego, Saturn pozostanie tam aż do lutego przyszłego roku! Przed laty opowiadałem, że jest na niebie gwiazdozbiór zwany 13. znakiem Zodiaku, ale to wcale nie Wieloryb, lecz Wężownik. Czyżbyśmy więc właśnie odkrywali 14. konstelację Zodiaku? Jedna linia decyduje o tym, że niestety nie. To Ekliptyka, czyli pozorna droga Słońca na ziemskim niebie. Gdyby choć we fragmencie przecinała granicę Wieloryba, tak jak ma to miejsce w Wężowniku, moglibyśmy Zodiak "powiększyć"...
Ale ciekawostka jest - tym bardziej, że na tle Wieloryba świecą też dwie planetoidy: Westa i Pallas. Ta druga to słaby punkt 9. wielkości (8.8ᵐ) dostępny tylko przez teleskop, za to Westa (6.5ᵐ) jest osiągalna nawet gołym okiem dla osób obdarzonych sokolim wzrokiem. Nic dziwnego: 12 października największa planetoida pasa głównego osiąga opozycję. Większość z nas potrzebuje jednak lornetki, aby ujrzeć Westę. No i oczywiście miejsca, gdzie niebo jest ciemne, a noc bezksiężycowa. Warto skorzystać z faktu, że obiekt wędruje w obszarze niezbyt gęsto usianym gwiazdami, więc łatwo go zidentyfikować. Przy systematycznych obserwacjach już po kilku dniach zauważymy ruch Westy. Podobny efekt uzyskamy fotografując ten kawałek nieba wieczór po wieczorze. Oglądana z odległości ponad 220 milionów kilometrów planetoida ma wielkość niespełna 600 km, a dla niektórych jest nawet osiągalna okiem nieuzbrojonym - jak to możliwe? Otóż jej albedo, czyli współczynnik światła odbijanego do padającego, wynosi aż 0,42; dla porównania: albedo naszego Księżyca to tylko 0,12. Gdyby Westa zastąpiła Srebrny Glob na ziemskim niebie, świeciłaby niewiele słabiej od niego mocą prawie -10 mag. mimo, że w pełni wizualnie byłaby ponad 40-krotnie mniejsza od księżycowej tarczy.
Wracamy do Saturna. W odległości 8° kątowych po jego prawej stronie - już na tle zodiakalnych Ryb - świeci Neptun. Może raczej "majaczy", bo wygląda jak niepozorna gwiazdka 8. wielkości (7.9ᵐ). Po wrześniowej opozycji (zbieżnej z pełnią Księżyca) dopiero teraz otwiera się okienko do jego dogodnego śledzenia, a Saturn stanowi doskonałą wskazówkę dla odnalezienia najdalszej planety Układu Słonecznego. Podobnie było 180 lat temu, kiedy Neptun - wówczas w bliskim złączeniu z Saturnem - został odkryty przez niemieckiego astronoma Johannesa Galle na podstawie wyliczeń francuskiego uczonego Urbaina Le Verierra. Tę historię przypomina najnowsza "Urania". Przypomnieliśmy ją też w ostatnim wrześniowym "Radiu Planet i Komet" z Polskiego Radia PiK - polecamy podcast na stronie www.radiopik.pl. "Odkrycie" zaś Neptuna na własne oczy także dostarcza wielkiej satysfakcji.
Tymczasem nasz "szał niebieskich ciał" dopiero się rozkręca... W poniedziałkowy ranek 05 października patrzmy na księżycowy rogal (32%) w bliskim złączeniu z Marsem (1.0ᵐ) i gromadą otwartą M44. Około 05:00 Srebrny Glob i Czerwoną Planetę dzieli zaledwie 0.8° kątowego! Następnego ranka o tej samej porze nasz satelita (22%) dołącza do jasnego Jowisza (-1.9ᵐ) w odległości 3°. Już dobę później odnajdziemy Księżyc (13%) ciut poniżej (1.5°) Regulusa (1.3ᵐ) - najjaśniejszej gwiazdy zodiakalnego Lwa. I to nie koniec! 08 października kwadrans przed 06:00 stary Księżyc (7%) dopełniony światłem popielatym wisi nad wschodnim horyzontem - co za widok! A 09-go po 06:00 rano łowcy księżycowych sierpików w zaledwie 2% iluminacji mogą się zasadzić na taki właśnie szukając go nisko nad linią wschodniego widnokręgu.
Po październikowym nowiu 10-go, Księżyc przejdzie na wieczorne niebo, a my cofnijmy się do Marsa. Przed nastaniem świtu widzimy go wysoko w pd-wsch. części nieba w postaci punktu pierwszej wielkości gwiazdowej o charakterystycznym pomarańczowym zabarwieniu. A teraz popatrzmy przez lornetkę. Ileż tam gwiazd obok! To wspomniana już gromada otwarta M44, czyli gwiezdny Żłóbek w sercu konstelacji Raka. Obiekt trafnie zwany jest też Ulem lub Pszczółkami. Jak zwał, tak zwał - ważne, że M44 jest po prostu piękna i ma wyjątkowy atut: leży niemal dokładnie na linii Ekliptyki. W praktyce oznacza to, że bywa regularnie odwiedzana przez Słońce, Księżyc i planety Układu Słonecznego. A gdy zagląda tam Mars, mamy efektowną grę kolorów. I właśnie tak stanie się rankiem 10 października, kiedy Czerwona Planeta znajdzie się tuż przy Żłóbku. Następnego ranka ujrzymy ją w centrum gromady, a 12-go na jej wschodniej krawędzi. To będzie prawdziwy hit! Przy okazji zwróćmy uwagę jak szybko Mars zmienia swoje położenie na tle gwiazd. Patrzmy i róbmy zdjęcia. Tym razem przyda się teleobiektyw - choćby niewielki. Już ogniskowa na poziomie 80-100 mm pozwoli nam na rozdzielenie "mgiełki", za jaką uważali M44 starożytni obserwatorzy, na pojedyncze gwiazdy.
Na koniec z kronikarskiego obowiązku zapowiem jeszcze zakrycie Plejad przez Księżyc (95%) ok. 01:30 nocą 27/28 października, jednak silny blask Srebrnego Globu zrujnuje obserwacje. Tak czy inaczej - czystego nieba!
Piotr Majewski


